दिन विशेष अनुवाद में ‘अवतार सिंह संधू’ की पंजाबी कविता का ‘किरण खन्ना’ द्वारा हिन्दी अनुवाद

दिन विशेष अनुवाद में ‘अवतार सिंह संधू’ की पंजाबी कविता का ‘किरण खन्ना’ द्वारा हिन्दी अनुवाद

डॉ. किरण खन्ना अध्यक्ष, स्नातकोत्तर हिन्दी विभाग डीएवी कॉलेज अमृतसर, पंजाब

   सब से ख़तरनाक
मेहनत की लूट सबसे ख़तरनाक नहीं होती
पुलिस की मार सबसे ख़तरनाक नहीं होती
ग़द्दारी, लोभ की मुट्ठी सबसे ख़तरनाक नहीं होती।
बैठे-बिठाए पकड़े जाना—सबसे ख़तरनाक नहीं होता
कपटी शोर की नमी में चुप हो जाना—सबसे ख़तरनाक नहीं होता
सबसे ख़तरनाक नहीं होता—सहम की नज़र में पकड़े जाना।
सब से ख़तरनाक होता है
हमारे सपनों का मर जाना
सब से ख़तरनाक वह घड़ी होती है
आपकी कलाई पर बंधी हुई भी जो
आपकी नजर में रुकी होती है।
सब से ख़तरनाक वह आँख होती है
जो सब कुछ देखती हुई भी ठंडी बर्फ होती है
जिसकी नज़र दुनिया को मोहब्बत से चूमना भूल जाती है
जो चीज़ों से उठती ग़रज़ की लौ पर ढुलक जाती है
जो सिर्फ़ एक ढर्रे की लकीर को पीटती हुई
आसमान के बेमकसद विस्तार में खो जाती है।
सब से ख़तरनाक वह चाँद होता है
जो हर कत्ल के बाद
वीरान हुए आँगनों में चढ़ता है
पर आपकी आँखों को मिर्चों की तरह नहीं गड़ता है।
सब से ख़तरनाक वह गीत होता है
आपके कानों तक पहुँचने के लिए
जो मर्सिए पढ़ता है
आतंकित लोगों के दरवाज़ों पर
जो भेड़िये की तरह मिमियाता है।
सब से ख़तरनाक वह रात होती है
जो ज़िंदा रूह के आसमानों पर ढलती है
जिसमें सिर्फ़ उल्लू बोलते हैं और टिटाहरियाँ
हमेशा के अँधेरे के बंद दरवाज़ों पर चौंकती हैं।
मेहनत की लूट सबसे ख़तरनाक नहीं होती
पुलिस की मार सबसे ख़तरनाक नहीं होती
ग़द्दारी, लोभ की मुट्ठी सबसे ख़तरनाक नहीं होती।

सबसे ख़तरनाक वह दिशा होती है 
जिसमें आत्‍मा का सूरज डूब जाए 
और उसकी मुर्दा धूप का कोई टुकड़ा 
आपके जिस्‍म के पूरब में चुभ जाए

ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ (मूल रचना )

ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਗੱਦਾਰੀ, ਲੋਭ ਦੀ ਮੁੱਠ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਬੈਠੇ-ਬਿਠਾਏਫੜੇਜਾਣਾ—ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਨਹੀਂਹੁੰਦਾ
ਕਪਟੀ ਸ਼ੋਰ ਦੀ ਨਮੀ ‘ਚ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਸਹਿਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ‘ਚ ਫੜੇ ਜਾਣਾ।
ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਹੁੰਦਾਹੈ
ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਉਹ ਘੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਤੁਹਾਡੀ ਗੁੱਟ ‘ਤੇ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਵੀ ਜੋ
ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ‘ਚ ਰੁਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਉਹਅੱਖਹੁੰਦੀਹੈ
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਠੰਢੀ ਬਰਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਜਿਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਚੁੰਮਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਗ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਲਾਟ ‘ਤੇ ਢੁਲਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਢੱਰੇ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਿੱਟਦੀ ਹੋਈ
ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਬੇਮਕਸਦ ਵਿਸਤਾਰ ‘ਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਉਹਚੰਦਹੁੰਦਾਹੈ
ਜੋ ਹਰ ਕਤਲ ਦੇ ਬਾਅਦ
ਵੀਰਾਨ ਹੋਏ ਵਿਹੜਿਆਂ ‘ਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਪਰ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਮਿਰਚਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲੜਦਾ।
ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਉਹਗੀਤਹੁੰਦਾਹੈ
ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ
ਜੋ ਮਰਸੀਏ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਦਹਿਸ਼ਤਜ਼ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੂਹਿਆਂ ‘ਤੇ
ਜੋ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਮਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਉਹਰਾਤਹੁੰਦੀਹੈ
ਜੋ ਜਿਊਂਦੀ ਰੂਹ ਦੇ ਅਸਮਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਢਲਦੀ ਹੈ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਲੂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਟਿਟ੍ਹੀਰੀਆਂ
ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਬੰਦ ਬੂਹਿਆਂ ‘ਤੇ ਚੌਂਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਉਹਦਿਸ਼ਾਹੁੰਦੀਹੈ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ
ਤੇ ਉਸਦੀ ਮੁਰਦਾ ਧੁੱਪ ਦਾ ਕੋਈ ਟੁਕੜਾ
ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਪੂਰਬ ‘ਚ ਖੁੱਭ ਜਾਵੇ।
ਕਿਰਤਦੀਲੁੱਟਸਭਤੋਂਖ਼ਤਰਨਾਕਨਹੀਂਹੁੰਦੀ
ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਗੱਦਾਰੀ, ਲੋਭ ਦੀ ਮੁੱਠ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

2. हम लड़ेंगे साथी

हम लड़ेंगे साथी, उदास मौसम के लिए
हम लड़ेंगे साथी, ग़ुलाम इच्छाओं के लिए

हम चुनेंगे साथी, ज़िंदगी के टुकड़े
हथौड़ा अब भी चलता है, उदास निहाई पर

हल की लीकें अब भी बनती हैं, चीख़ती धरती पर
यह काम हमारा नहीं बनता, सवाल नाचता है

सवाल के कंधों पर चढ़कर
हम लड़ेंगे साथी

क़त्ल हुई जज़्बात की क़सम खाकर
बुझी हुई नज़रों की क़सम खाकर

हाथों पर पड़ी गाँठों की क़सम खाकर
हम लड़ेंगे साथी

हम लड़ेंगे तब तक
कि बीरू बकरिहा जब तक

बकरियों का पेशाब पीता है
खिले हुए सरसों के फूलों को

बीजने वाले जब तक ख़ुद नहीं सूँघते
कि सूजी आँखों वाली

गाँव की अध्यापिका का पति जब तक
जंग से लौट नहीं आता

जब तक पुलिस के सिपाही
अपने ही भाइयों का गला दबाने के लिए विवश हैं

कि बाबू दफ़्तरों के
जब तक रक्त से अक्षर लिखते हैं…
हम लड़ेंगे जब तक
दुनिया में लड़ने की ज़रूरत बाक़ी है…
जब बंदूक़ न हुई, तब तलवार होगी
जब तलवार न हुई, लड़ने की लगन होगी
लड़ने का ढंग न हुआ, लड़ने की ज़रूरत होगी
और हम लड़ेंगे साथी…

हम लड़ेंगे
कि लड़ने के बग़ैर कुछ भी नहीं मिलता

हम लड़ेंगे
कि अभी तक लड़े क्यों नहीं

हम लड़ेंगे
अपनी सज़ा क़बूलने के लिए

लड़ते हुए मर जाने वालों
की याद ज़िंदा रखने के लिए

हम लड़ेंगे साथी…

    2. ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ (मूल रचना)
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇਸਾਥੀ, ਉਦਾਸ ਮੌਸਮਾਂ ਲਈ
ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ, ਗੁਲਾਮ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ
ਅਸੀਂਚੁਣਾਂਗੇਸਾਥੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ
ਹਥੌੜਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਸ ਨਿਹਾਈ 'ਤੇ
ਹੱਲਦੀਆਂਲੀਕਾਂਹਾਲੇਵੀਬਣਦੀਆਂਨੇ, ਚੀਕਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ
ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ ਸਰਦਾ, ਸਵਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ
ਸਵਾਲਦੇਕੰਧਿਆਂ'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ
ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ
ਕਤਲਹੋਏਜਜ਼ਬਾਤਾਂਦੀਕਸਮਖਾਕੇ
ਬੁੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ
ਹੱਥਾਂ'ਤੇ ਪਈਆਂ ਗੰਢਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ
ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇਤਦਤੱਕ
ਕਿ ਬੀਰੂ ਬਕਰੀਹਾ ਜਦ ਤੱਕ
ਬਕਰੀਆਂਦਾਮੂਤਪੀਂਦਾਹੈ
ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ
ਬੀਜਣਵਾਲੇਜਦਤੱਕਖੁਦਨਹੀਂਸੁੰਘਦੇ
ਕਿ ਸੁੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ
ਪਿੰਡਦੀਅਧਿਆਪਕਾਦਾਪਤੀਜਦਤੱਕ
ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ
ਜਦਤੱਕਪੁਲਿਸਦੇਸਿਪਾਹੀ
ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨੇ
ਕਿਬਾਬੂਦਫ਼ਤਰਾਂਦੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਲਹੂ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਲਿਖਦੇ ਨੇ...
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇਜਦਤੱਕ
ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਕੀ ਹੈ...
ਜਦਬੰਦੂਕਨਾਹੋਈ, ਤਦ ਤਲਵਾਰ ਹੋਵੇਗੀ
ਜਦ ਤਲਵਾਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਲੜਨ ਦੀ ਲਗਨ ਹੋਵੇਗੀ
ਲੜਨਦਾਢੰਗਨਾਹੋਇਆ, ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ
ਤੇ ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ...
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇ
ਕਿ ਲੜਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇ
ਕਿ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਲੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇ
ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਕਬੂਲਣ ਲਈ
ਲੜਦਿਆਂਮਰਜਾਣਵਾਲਿਆਂ
ਦੀ ਯਾਦ ਜਿਊਂਦੀ ਰੱਖਣ ਲਈ
ਅਸੀਂਲੜਾਂਗੇਸਾਥੀ...